TELİF HAKKI KORUMASI VE ESER SAHİPLERİ

Telif hakkı, bir düşünce veya emek ürününün sahibi tarafından kullanılması, çoğaltılması ve yayımlanmasına ilişkin hukuk düzeni tarafından tanınan mutlak bir haktır. Bu hak, özgün yapıtlardan izin alınmaksızın yararlanılmasını, kopyalanmasını veya dağıtılmasını engeller. Uluslararası düzeyde telif hakkı koruması altındaki ürünler © sembolü ile gösterilmektedir. Ülkemizde telif hakları 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında korunmaktadır. Ancak bir fikri ürünün kanun nezdinde "eser" sayılabilmesi ve bu korumadan yararlanabilmesi için belirli şartları taşıması gerekir.

 

Bir Ürünün "Eser" Sayılmasının Şartları

5846 sayılı Kanun’a göre bir fikri ürünün eser niteliği taşıyabilmesi için şu 4 temel unsura sahip olması şarttır:

1-Sahibinin Hususiyetini Taşıması: Ürünün, yaratıcısının kişisel yeteneğini ve özgünlüğünü yansıtması gerekir.

2-Fikri Bir Çabanın Ürünü Olması: İnsan aklı ve yaratıcılığı sonucu meydana gelmelidir.

3-Şekillenmiş Olması: Zihindeki soyut bir düşünce aşamasından çıkıp somutlaşmış bir forma ulaşmalıdır.

4-Kanunda Sayılan Eser Türlerinden Biri Olması: FSEK kapsamında tanımlanan kategorilere girmelidir.

 

Telif Hakkına Konu Olan Eser Türleri

Kanun kapsamında korunan başlıca eser kategorileri şunlardır:

-İlim ve Edebiyat Eserleri (Yazılı metinler, bilgisayar programları, dil ve edebiyat varlıkları)

-Musiki Eserleri (Sözlü veya sözsüz her türlü beste)

-Güzel Sanat Eserleri (Resim, heykel, mimari projeler, fotoğraf vb.)

-Sinema Eserleri (Filmler, belgeseller, animasyonlar)

-İşlenme ve Derlemeler (Özgün eserden faydalanılarak oluşturulan yeni yapıtlar)

Ayrıca buluşlar (patent) ve endüstriyel tasarımlar; 6769 sayılı Sınaî Mülkiyet Kanunu çerçevesinde tescil ile korunmaktadır.

 

Telif Hakkının Temel Özellikleri

1-Tescilsiz Doğar: Telif hakkının doğması için herhangi bir resmi makama tescil veya kayıt yaptırma şartı yoktur. Eser meydana getirildiği an koruma kendiliğinden başlar.

2-Bağımsız ve Soyuttur: Eserin koruma hakkı, eserin somutlaştığı maddeden (örneğin bir kitabın basıldığı kâğıttan) bağımsızdır.

3-Ülkesellik İlkesi: Telif hakkı koruması, korumanın talep edildiği ülkenin mevzuatına göre şekillenir.

4-Herkese Karşı İleri Sürülebilir: Hak sahibi, izinsiz kullanımlara karşı hakkını herkese karşı savunabilir. Ancak kamu yararı, genel ahlak ve kamu düzeni gibi durumlar hukuki sınırlandırma sebepleridir.

 

Eser Sahibinin Hakları Nelerdir?

Eser sahibi, eseri meydana getiren gerçek kişidir. Bir eserin birden fazla sahibi olabileceği gibi sinema eserlerinde yönetmen, senarist, özgün müzik bestecisi ve animatör birlikte eser sahibi sayılır. Eser sahibine tanınan haklar ikiye ayrılır:

1-Manevi Haklar

-Umuma Arz Hakkı: Eserin kamuoyuna sunulup sunulmayacağına karar verme yetkisi.

-Adın Belirtilmesi Yetkisi: Eser üzerinde adının belirtilmesini talep etme hakkı.

-Eserde Değişiklik Yapılmasını Men Etme: Eserin özgün yapısının bozulmasını engelleme hakkı.

-Malik ve Zilyede Karşı Haklar: Eserin aslına ulaşma ve sergileme hakları.

2-Mali (Ekonomik) Haklar

-İşleme Hakkı: Eseri başka bir forma dönüştürme yetkisi.

-Çoğaltma Hakkı: Eserin kopyalarını çıkarma.

-Yayma Hakkı: Eserin kiralanması, satılması veya dağıtılması.

-Temsil Hakkı: Eserin doğrudan okunması, çalınması veya oynanması.

-Umuma İletim Hakkı: Radyo, TV veya internet gibi araçlarla kamuya ulaştırılması.

 

Telif Hakkı Tescili ve Korunma Süreleri

Telif hakkı kendiliğinden doğsa da, ispat kolaylığı sağlamak amacıyla şu tescil ve belgelendirme yollarına başvurulabilir:

-İsteğe Bağlı Kayıt-Tescil: Telif Hakları Genel Müdürlüğü’ne başvuru yapılarak eserin hak sahipliği belgelenebilir.

-Zorunlu Kayıt-Tescil: Sinema, müzik eserleri ve bilgisayar oyunlarının pazara sunulmadan önce tescil edilmesi yasal zorunluluktur.

-Noter Onayı: Hak sahipliği beyanının noter kanalıyla onaylatılması.

 

Koruma Süresi Ne Kadardır?

-Genel kural olarak telif koruması, eser sahibinin yaşadığı süre boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder.

-Eser sahibi tüzel kişi ise veya eser sahibinin ölümünden sonra/sahibi belli olmadan alenileşmişse koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır.

-Koruma süresi dolan eserler "kamuya mal olur" ve izin alınmaksızın serbestçe kullanılabilir.

 

Telif Hakkı İhlali ve Başvurulacak Hukuki Yollar

Eser sahibinin izni olmadan eserin çoğaltılması, dağıtılması, internette yayınlanması veya değiştirilmesi telif hakkı ihlalidir (korsan/haksız kullanım). Bu durumda hak sahipleri şu hukuki yollara başvurabilir:

-Ceza Davaları: İhlal tespit edildiğinde öncelikle ilgili yere 3 gün içinde içeriğin çıkarılması ihtar çekilir. İhtara uyulmaması halinde Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunulur.

-Hukuk Davaları: Tecavüzün men'i (önlenmesi), tecavüzün ref'i (giderilmesi) ile maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir.


Yasal Uyarı: İşbu rehber niteliğindeki makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup doğrudan hukuki tavsiye niteliğinde değildir. Bu hususta  somut olay ve süreçleriniz için uzman bir avukata başvurmanız önerilir.