Telif
hakkı, bir düşünce veya emek ürününün sahibi tarafından kullanılması,
çoğaltılması ve yayımlanmasına ilişkin hukuk düzeni tarafından tanınan mutlak
bir haktır. Bu hak, özgün yapıtlardan izin alınmaksızın yararlanılmasını,
kopyalanmasını veya dağıtılmasını engeller. Uluslararası düzeyde telif hakkı
koruması altındaki ürünler © sembolü ile gösterilmektedir. Ülkemizde
telif hakları 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında
korunmaktadır. Ancak bir fikri ürünün kanun nezdinde "eser"
sayılabilmesi ve bu korumadan yararlanabilmesi için belirli şartları taşıması
gerekir.
Bir Ürünün
"Eser" Sayılmasının Şartları
5846
sayılı Kanun’a göre bir fikri ürünün eser niteliği taşıyabilmesi için şu 4
temel unsura sahip olması şarttır:
1-Sahibinin
Hususiyetini Taşıması:
Ürünün, yaratıcısının kişisel yeteneğini ve özgünlüğünü yansıtması gerekir.
2-Fikri
Bir Çabanın Ürünü Olması:
İnsan aklı ve yaratıcılığı sonucu meydana gelmelidir.
3-Şekillenmiş
Olması: Zihindeki
soyut bir düşünce aşamasından çıkıp somutlaşmış bir forma ulaşmalıdır.
4-Kanunda
Sayılan Eser Türlerinden Biri Olması:
FSEK kapsamında tanımlanan kategorilere girmelidir.
Telif Hakkına Konu
Olan Eser Türleri
Kanun kapsamında
korunan başlıca eser kategorileri şunlardır:
-İlim
ve Edebiyat Eserleri
(Yazılı metinler, bilgisayar programları, dil ve edebiyat varlıkları)
-Musiki
Eserleri (Sözlü
veya sözsüz her türlü beste)
-Güzel
Sanat Eserleri
(Resim, heykel, mimari projeler, fotoğraf vb.)
-Sinema
Eserleri (Filmler,
belgeseller, animasyonlar)
-İşlenme
ve Derlemeler
(Özgün eserden faydalanılarak oluşturulan yeni yapıtlar)
Ayrıca
buluşlar (patent) ve endüstriyel tasarımlar; 6769 sayılı Sınaî Mülkiyet Kanunu
çerçevesinde tescil ile korunmaktadır.
Telif Hakkının
Temel Özellikleri
1-Tescilsiz
Doğar: Telif
hakkının doğması için herhangi bir resmi makama tescil veya kayıt yaptırma
şartı yoktur. Eser meydana getirildiği an koruma kendiliğinden başlar.
2-Bağımsız
ve Soyuttur:
Eserin koruma hakkı, eserin somutlaştığı maddeden (örneğin bir kitabın
basıldığı kâğıttan) bağımsızdır.
3-Ülkesellik
İlkesi: Telif
hakkı koruması, korumanın talep edildiği ülkenin mevzuatına göre şekillenir.
4-Herkese
Karşı İleri Sürülebilir:
Hak sahibi, izinsiz kullanımlara karşı hakkını herkese karşı savunabilir. Ancak
kamu yararı, genel ahlak ve kamu düzeni gibi durumlar hukuki sınırlandırma
sebepleridir.
Eser Sahibinin
Hakları Nelerdir?
Eser
sahibi, eseri meydana getiren gerçek kişidir. Bir eserin birden fazla sahibi
olabileceği gibi sinema eserlerinde yönetmen, senarist, özgün müzik bestecisi
ve animatör birlikte eser sahibi sayılır. Eser sahibine tanınan haklar ikiye
ayrılır:
1-Manevi Haklar
-Umuma
Arz Hakkı: Eserin
kamuoyuna sunulup sunulmayacağına karar verme yetkisi.
-Adın
Belirtilmesi Yetkisi:
Eser üzerinde adının belirtilmesini talep etme hakkı.
-Eserde
Değişiklik Yapılmasını Men Etme:
Eserin özgün yapısının bozulmasını engelleme hakkı.
-Malik
ve Zilyede Karşı Haklar:
Eserin aslına ulaşma ve sergileme hakları.
2-Mali (Ekonomik)
Haklar
-İşleme
Hakkı: Eseri başka
bir forma dönüştürme yetkisi.
-Çoğaltma
Hakkı: Eserin
kopyalarını çıkarma.
-Yayma
Hakkı: Eserin
kiralanması, satılması veya dağıtılması.
-Temsil
Hakkı: Eserin
doğrudan okunması, çalınması veya oynanması.
-Umuma
İletim Hakkı:
Radyo, TV veya internet gibi araçlarla kamuya ulaştırılması.
Telif Hakkı
Tescili ve Korunma Süreleri
Telif
hakkı kendiliğinden doğsa da, ispat kolaylığı sağlamak amacıyla şu tescil ve
belgelendirme yollarına başvurulabilir:
-İsteğe
Bağlı Kayıt-Tescil:
Telif Hakları Genel Müdürlüğü’ne başvuru yapılarak eserin hak sahipliği
belgelenebilir.
-Zorunlu
Kayıt-Tescil: Sinema,
müzik eserleri ve bilgisayar oyunlarının pazara sunulmadan önce tescil edilmesi
yasal zorunluluktur.
-Noter
Onayı: Hak
sahipliği beyanının noter kanalıyla onaylatılması.
Koruma Süresi Ne
Kadardır?
-Genel
kural olarak telif koruması, eser sahibinin yaşadığı süre boyunca ve ölümünden
itibaren 70 yıl devam eder.
-Eser
sahibi tüzel kişi ise veya eser sahibinin ölümünden sonra/sahibi belli olmadan
alenileşmişse koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır.
-Koruma
süresi dolan eserler "kamuya mal olur" ve izin alınmaksızın serbestçe
kullanılabilir.
Telif Hakkı İhlali
ve Başvurulacak Hukuki Yollar
Eser
sahibinin izni olmadan eserin çoğaltılması, dağıtılması, internette
yayınlanması veya değiştirilmesi telif hakkı ihlalidir (korsan/haksız
kullanım). Bu durumda hak sahipleri şu hukuki yollara başvurabilir:
-Ceza
Davaları: İhlal
tespit edildiğinde öncelikle ilgili yere 3 gün içinde içeriğin çıkarılması
ihtar çekilir. İhtara uyulmaması halinde Cumhuriyet Savcılığı’na suç
duyurusunda bulunulur.
-Hukuk Davaları: Tecavüzün men'i (önlenmesi), tecavüzün ref'i (giderilmesi) ile maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir.
Yasal Uyarı: İşbu rehber niteliğindeki makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup doğrudan hukuki tavsiye niteliğinde değildir. Bu hususta somut olay ve süreçleriniz için uzman bir avukata başvurmanız önerilir.